Na Szlaku NIEBO-ZIEMIA w Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych – Wilno: Łupaszka!

Nie jesteśmy żadną bandą, tak jak nas nazywają zdrajcy i wyrodni synowie naszej ojczyzny. My jesteśmy z miast i wiosek polskich. My chcemy, by Polska była rządzona przez Polaków oddanych sprawie i wybranych przez cały Naród, a ludzi takich mamy, którzy i słowa głośno nie mogą powiedzieć, bo UB wraz z kliką oficerów sowieckich czuwa. Dlatego też wypowiedzieliśmy walkę na śmierć lub życie tym, którzy za pieniądze, ordery lub stanowiska z rąk sowieckich, mordują najlepszych Polaków domagających się wolności i sprawiedliwości”.

Zygmunt
Zygmunt Szendzielarz (w środku) z żołnierzami V Brygady Wileńskiej AK. Źródło: album „Żołnierze wyklęci – antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku”, Oficyna Wydawnicza Volumen, 2013, https://www.polskieradio.pl/262/5155/Artykul/1609128,Zygmunt-Szendzielarz-Lupaszka.

Takimi słowami w ulotce powstałej w marcu 1946 roku opisywał swoją misję i cele Zygmunt Szendzielarz, jeden z bohaterskich Żołnierzy Niezłomnych, który przez 9 lat walczył o to, by Polska mogła być naprawdę wolna. Major Szendzielarz – „Łupaszka” został zapamiętany jako dowódca V Wileńskiej Brygady Armii Krajowej oraz partyzanckich oddziałów eksterytorialnego Wileńskiego Okręgu AK. 8 lutego 2021 roku minęło 70 lat od śmierci Łupaszki skazanego na karę śmierci przez komunistyczny Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie.

5 Wileńska Brygada Armii Krajowej w marszu. Od lewej: rtm. Zygmunt Szendzielarz – „Łupaszka”, kapelan – ks. Aleksander Grabowski „Ksiądz Ignac” (piąty z lewej), dowódca 1 kompanii 5 Brygady – ppor. Wiktor Wiącek „Rakoczy” (szósty z lewej), por. Grabowski „Pancerny”(dziewiąty z lewej) i ppor. Sergiusz Sprudin – fotoreporter z Komendy Okręgu Wileńskiego AK Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:5_Brygada_Wile%C5%84ska_AK.jpg.

10 rzeczy, które warto wiedzieć o Zygmuncie Szendzielarzu – Łupaszce:

1. Był ułanem! Po ukończeniu w 1934 r. podchorążówki w Grudziądzu służył w stopniu podporucznika w 4 Pułku Ułanów Zaniemeńskich w Wilnie jako dowódca plutonu. Była to jednostka, w której walczył w kampanii wrześniowej w 1939 r.

Zygmunt Szendzielarz jako podporucznik Wojska Polskiego. Źródło: Centralne Archiwum Wojskowe, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=56413866

2. Swój pseudonim – Łupaszka – przyjął na cześć podpułkownika kawalerii Jerzego Dąbrowskiego „Łupaszki”, który był zagończykiem, zasłynął w czasie wojny polsko-bolszewickiej i został zamordowany przez Sowietów w mińskim więzieniu w 1940 r.

Zygmunt Szendzielarz jako dowódca oddziału partyzanckiego. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zygmunt_Szendzielarz_(%C5%81upaszka).jpg.

3. Ukochaną i towarzyszką życia od 1944 roku, wielką miłością Łupaszki była Lidia Lwow – „Lala”, sanitariuszka w dowodzonej przez niego V Wileńskiej Brygadzie AK. Nigdy nie zalegalizowali swojego związku; po aresztowaniu w 1948 roku wraz z ukochanym pochodząca z arystokratycznego rodu Lwow dziewczyna została skazana na dożywotnie więzienie, odzyskała wolność w roku 1956 na mocy amnestii. Łupaszka przed śmiercią prosił o ślub z Lidią w mokotowskim więzieniu, ale nie uzyskał na to zgody. Lidia Lwow-Eberle zmarła 5 stycznia 2021 roku. Dożyła odnalezienia szczątków ukochanego oraz uroczystego pogrzebu wojskowego Łupaszki.

Lidia Lwow i Zygmunt Szendzielarz w 1948 r. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lidia_Lwow_i_Zygmunt_Szendzielarz.jpg.

4. W V Brygadzie Wileńskiej AK używany był ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej, kojarzony współcześnie przede wszystkim z nim i z walczącymi pod jego dowództwem żołnierzami.

Ryngraf Łupaszki. Źródło: http://budujemydwor.pl/wp-content/uploads/2016/10/nsz.png.

5. Sanitariuszką w 5 Brygadzie Wileńskiej Łupaszki była słynna Danuta Siedzikówna – „Inka”. Początkiem jej służby w tej jednostce było brawurowe odbicie dziewczyny z rąk komunistów przez żołnierzy Łupaszki po aresztowaniu przez Urząd Bezpieczeństwa za kontakty z oddziałami AK w 1945 roku.

Danuta Siedzikówna – „Inka”. Źródło: CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=801520.

6. Na trop ukrywających się na Podhalu Łupaszki i Lidii Lwow bezpieka wpadła przez przypadek – winna była kartka pocztowa, którą Szendzielarz wysłał z Poronina.

Zygmunt Szendzielarz po aresztowaniu w 1948 roku. Źródło: Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (Ministry of Public Security), official mug shot after arrest – Institute of National Remembrance Archive, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=48353123.

7. Po aresztowaniu Szendzielarz był więziony i torturowany przez 2,5 roku. Proces Łupaszki miał charakter pokazowy, transmitowano go drogą radiową. 2 listopada 1950 roku Zygmunt Szendzielarz został skazany na 18-krotną karę śmierci. Wyrok został wykonany 8 lutego 1951 roku w więzieniu na Mokotowie.

Zawiadomienie Naczelnika więzienia przy Rakowieckiej o wydaniu przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie wyroków na m.in. Lidię Lwow i Zygmunta Szendzielarza. 6 listopada 1950 r. Z zasobu IPN. Źródło: https://przystanekhistoria.pl/dokumenty/zalaczniki/166/mini/166-133009_m.jpg.

8. Szczątki Łupaszki odnaleziono dopiero w 2013 roku. Dokonali tego badacze IPN-u pracujący w kwaterze „Ł” na terenie Powązek pod kierunkiem dr. hab. Krzysztofa Szwagrzyka.

Uroczystości pogrzebowe Łupaszki. Źródło: https://niezlomniwparkujordana.files.wordpress.com/2016/04/4.jpg?w=680.

9. Wyroki śmierci ciążące na Łupaszce zostały unieważnione w 1993 roku, a w roku 2006 Sejm RP uczcił rocznicę jego śmierci specjalną uchwałą. Pogrzeb państwowy Zygmunta Szendzielarza odbył się w 2016 toku na cmentarzu Powązkowskim.

Grób płk. Zygmunta Szendzielarza i jego córki Barbary tuż po ponownym pogrzebie na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Źródło: Mateusz Opasiński – Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=48369826.

10. Jedyna córka Łupaszki, Barbara, należała do pokolenia „Wilcząt”, czyli dzieci Żołnierzy Wyklętych, prześladowanych przez władze z powodu swojego nazwiska i pochodzenia. Nie mogła czuć się bezpiecznie, musiała się ukrywać, zmieniać nazwisko, nie mogła swobodnie się kształcić. Zmarła w 2012 roku w Domu Opieki Społecznej „Kombatant”. Początkowo odmówiono spełnienia jej przedśmiertnej prośby – pochowania w symbolicznej mogile ojca na Powązkach – gdyż nie pozwalała na to zbyt niska renta zmarłej. Do pochówku zgodnego z życzeniami zmarłej doszło ostatecznie dzięki składkom zebranym w czasie akcji społecznej. Barbara Szendzielarz nie doczekała odnalezienia szczątków ojca i pogrzebu wojskowego.

Zygmunt
Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” (czwarty od prawej) z żołnierzami V Brygady Wileńskiej AK, sierpień 1945. Źródło: album „Żołnierze wyklęci – antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku”. Oficyna Wydawnicza Volumen, 2013, https://www.polskieradio.pl/262/5155/Artykul/1609128,Zygmunt-Szendzielarz-Lupaszka.

Justyna Baran

Bibliografia:

1. Zygmunt Szendzielarz – zamordowany przez bezpiekę, https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/308846,Zygmunt-Szendzielarz-zamordowany-przez-bezpieke.

2. Jakub Ryba, „Łupaszka” – partyzancka legenda, https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/102255,Lupaszka-partyzancka-legenda.html.

3. Artur Cieślik, Sanitariuszka AK z książęcego rodu, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/76054,Sanitariuszka-AK-z-ksiazecego-rodu.html.

4. Izabela Kraj, Dziś pogrzeb wielkiej miłości majora „Łupaszki”. Prochy kombatantki Lidii Lwow-Eberle spoczną na Powązkach, https://www.se.pl/warszawa/dzis-pogrzeb-wielkiej-milosci-majora-lupaszki-prochy-kombatantki-lidii-lwow-eberle-spoczna-na-powazkach-aa-TiRH-ncAv-bFRA.html.

5. Zygmunt Szendzielarz, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zygmunt_Szendzielarz#Wi%C4%99zienie_i_%C5%9Bmier%C4%87.

6. Jedynaczka majora „Łupaszki”, https://www.opiekun.kalisz.pl/jedynaczka-majora-lupaszki/.

7. Wyrok śmierci na Danucie Siedzikównie ps. „Inka”, https://muzhp.pl/pl/e/1785/wyrok-smierci-na-danucie-siedzikownie-ps-inka.

8. Żołnierze POW z Ełk uczestniczyli w pogrzebie mjr Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, https://gazetaolsztynska.pl/elk/352698,Zolnierze-POW-z-Elk-uczestniczyli-w-pogrzebie-mjr-Zygmunta-Szendzielarza-Lupaszki.html

9. Ryngrafy Żołnierzy Wyklętych, http://budujemydwor.pl/ryngrafy-zolnierzy-wykletych/.

10. Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”, https://www.polskieradio.pl/262/5155/Artykul/1609128,Zygmunt-Szendzielarz-Lupaszka.