Na Szlaku Niebo-Ziemia: Wilno – gród Giedymina

Ukochane miasto Mickiewicza, Miłosza i Piłsudskiego. Tu urodziła się Emila Plater, mieszkał Juliusz Słowacki, a nowicjat i studia filozoficzne odbywał Andrzej Bobola. W Wilnie powstał obraz Jezusa Miłosiernego namalowany na podstawie wizji św. siostry Faustyny. Jakie były początki Wilna, grodu Giedymina, który nazwać można „miastem wyśnionym”?

„Sen Giedymina”, „Śpiący rycerz w lesie”, mal. Ignacy Gierdziejewski, data powstania ok. 1850-1855, źródło: www.cyfrowe.mnw.art.pl.

Sen Giedymina

            Jedna z legend założycielskich dotyczących Wilna, najbardziej znana i najszerzej rozpowszechniona, wiąże się z postacią księcia Giedymina, od którego wywodzi się niezwykły ród dumnych Litwinów – Giedyminowiczów. Dzielny i mężny książę, postać bynajmniej nie legendarna, do dziś wyciągająca nad litewskim murem ramiona z pomnika na placu Katedralnym w Wilnie, stał się bohaterem mitu wyjaśniającego założenie grodu umiejscowionego przy rzekach Wilii i Wilejce. Jak zatem doszło do założenia Wilna? Otóż pewnego razu Giedymin, podczas polowania na tura w dolinie Świntoroga, poczuł zmęczenie, nakazał więc spoczynek i położył się, po czym zasnął. W czasie snu doznał widzenia tak realistycznego, jakby była to jawa. Zobaczył olbrzymiego, straszliwego wilka w żelaznej zbroi, stojącego na szczycie wzgórza ponarskiego i wyjącego w sposób agresywny i przerażający.

„Sen Giedymina o żelaznym wilku”, mal. Aleksander Lesser, data powstania – ok. poł. XIX w., źródło: www.cyfrowe.mnw.art.pl.

            Po przebudzeniu książę zwrócił się o pomoc w wyjaśnieniu dziwnego snu do wróża, Lizdejki. Kapłan zdradził mu wolę bogów, wyjaśniając, że żelazny wilk w zbroi symbolizuje gród nie do zdobycia, który ma stanąć w miejscu, w którym Giedymin zasnął. Gród ten powinien być siedzibą władców, miastem, z którego będą rządzili swoimi ziemiami. Wycie wilka symbolizować ma sławę grodu, siłę, która będzie budzić respekt i strach wrogów. Nazwa miasta pochodzić miała od pobliskich rzek, Wilii i Wilejki – stąd Wilno. Wydarzenie to w następujący sposób opisał w „Panu Tadeuszu” Adam Mickiewicz:

Rówienniki litewskich wielkich kniaziów, drzewa
Białowieży, Świtezi, Ponar, Kuszelewa!
Których cień spadał niegdyś na koronne głowy
Groźnego Witenesa, wielkiego Mindowy
I Giedymina, kiedy na Ponarskiej górze,
Przy ogniu myśliwskiem, na niedźwiedziej skórze
Leżał, słuchając pieśni mądrego Lizdejki,
A Wiliji widokiem i szumem Wilejki
Ukołysany, marzył o wilku żelaznym;
I zbudzony, za bogów rozkazem wyraźnym
Zbudował miasto Wilno, które w lasach siedzi
Jak wilk pośrodku żubrów, dzików i niedźwiedzi.
Z tego to miasta Wilna, jak z rzymskiej wilczycy,
Wyszedł Kiejstut i Olgierd, i Olgierdowicy,
Równie myśliwi wielcy jak sławni rycerze,
Czyli wroga ścigali, czyli dzikie zwierzę.
Sen myśliwski nam odkrył tajnie przyszłych czasów,
Że Litwie trzeba zawsze żelaza i lasów”.

Wilno, pomnik Giedymina wskazującego rękami na miejsce powstania grodu, źródło: www.wielkahistoria.pl.

Mimo że prace archeologiczne wykazały, że Wilno było siedzibą Mendoga, musiało więc zostać założone wcześniej niż za Giedymina, to jednak legenda wygrywa z nauką – Wilno na zawsze pozostanie dumnym grodem, który, mimo swych burzliwych dziejów, zawsze odstrasza wrogów dzikim wyciem wilka, onieśmiela siłą zbrojnego drapieżnika i przyciąga pięknym, melodyjnym brzmieniem swej nazwy, w której pobrzmiewają imiona litewskich rzek. 

Pomnik wilka z Kiernowiu, źródło: www.wilnolitwa.pl.

Giedymin i św. Graal

            Giedymin to postać niezwykła – stąd tendencja do przypisywania mu niezwykłych czynów. Męstwo i temperament rodem z litewskiej puszczy łączą się w jego osobie z umysłem wielkiego polityka, który, chcąc otworzyć przed swym krajem możliwość wejścia do świata chrześcijańskiego, zawiera sojusz z królem Władysławem Łokietkiem, przypieczętowując go małżeństwem swej córki, późniejszej królowej Polski, Anny, z następcą tronu, Kazimierzem, który do historii przejdzie jako Kazimierz Wielki. Ten umysł, otwarty na Zachód, nie jest niczym dziwnym, zważywszy na kolejną, fascynującą legendą, związaną z rodem Giedymina. Przypuszcza się, że przodkiem Giedymina był Godwin, syn króla angielskiego Haralda II, który stracił życie w 1066 r. w bitwie pod Hastings. Co więcej, uważano, że, uciekając z Anglii, przodek Giedymina wywiózł skarby – w tym… świętego Graala!

Baszta Giedymina w Wilnie, źródło: www.satkurier.pl

            Kielich Chrystusa miał być w posiadaniu Giedymina, a później – jego syna, Świdrygiełły. Władcami Litwy i twórcami jej potęgi mieliby więc być potomkowie angielskiej szlachty królewskiego rodu. Posłuszny słowom wieszcza i proroctwu objawionym mu we śnie, Giedymin podejmuje w 1321 roku decyzję o wielkiej dla swego państwa doniosłości – buduje gród, zwany niższym na Świntorodze, zaś drugi – górny – na Krzywej Górze. Obydwa te grody stanowią pierwotne Wilno, do którego przeniósł z Trok stolicę swego państwa. W ten sposób po raz drugi zmienia się stolica Wielkiego Księstwa Litewskiego: Kiernów – Troki – Wilno. W ten sposób dopełniła się wróżba kapłana Lizdejki – powstał gród, z którego władcy rządzili swoimi ziemiami, przyszła siedziba kolejnych wielkich książąt litewskich.

Wyobrażenie Giedymina z początku XVIII w. , źródło: www.historia.org.pl

Wilno – miasto królewskie

            Jednym z najbardziej charakterystycznych punktów Wilna, świadczących o jego pochodzeniu, znakiem, że jest to i był gród Giedymina, jest pozostałość po Górnym Zamku – Baszta Giedymina z tarasem widokowym, w której znajduje się Muzeum Zamku Górnego. Odwiedzając Wilno i chcąc poznać jego przeszłość oraz wizerunek założyciela miasta – Giedymina, należy obejrzeć pomnik Giedymina, znajdujący się na Placu Katedralnym u stóp wzgórza zamkowego. Postać na postumencie – silny i mężny wojownik w zbroi, stojący przy swoim rumaku wyciąga przed siebie ręce, jakby spoglądając na miasto. Twórca pomnika uchwycił wielkiego władcę w chwili gdy – już po swoim śnie i widzeniu wyjaśnionym przez kapłana Lizdejkę – wyciąga przed siebie ręce, wskazując w ten sposób miejsce, w którym powstać ma gród żelaznego wilka, dumne miasto, które oprze się najeźdźcom i stanie się siedzibą wielkich, mężnych władców, władających ogromnym Księstwem Litewskim.

Wileński Festiwal Świateł w 2019 r. Przy okazji obchodów 696 urodzin Wilna Giedymin przeobraził się w niemal… rycerza Jedi…, źródło: www.wilnoteka.lt.

            Litwa za Giedymina nie przypominała swoimi granicami dzisiejszej Litwy. Na skutek podbojów książąt litewskich zawierała w sobie tereny dzisiejszej Ukrainy i Białorusi – w pewnych etapach granice Wielkiego Księstwa Litewskiego ulokowane były tylko 130 kilometrów od Moskwy! Tę średniowieczną potęgę Litwy, która w chwili połączenia z Polską Unią w Krewie w 1385 roku była państwem dwukrotnie większym od Korony Królestwa Polskiego, budował już Mendog, wielka była jednak rola w budowaniu rozległego i pięknego państwa księcia Giedymina, który podwoił terytorium księstwa oraz jego następców – Giedyminowiczów, przede wszystkim księcia Olgierda i księcia Kiejstuta. Pomnik Giedymina do dziś przypomina o jego wielkiej roli w historii Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do historii przeszedł jako wybitny wódz, uzdolniony administrator, pogromca Złotej Ordy, odnoszący militarne sukcesy nawet w starciach z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Dowodem wielkiego szacunku dla Giedymina jest fakt, że do dziś najwyższym odznaczeniem państwowym jest Order Wielkiego Księcia Giedymina.

Cyfrowa rekonstrukcja Zamku Górnego w Wilnie, źródło: www.przewodnik-wilno.lt

            Polacy powinni pamiętać go również jako ojca księżniczki Aldony, która stała się królową Polski, Anną. Rozumiejąc konieczność sprzymierzania się z Zachodem, założyciel Wilna zawarł sojusz z Władysławem Łokietkiem, przypieczętowując go ślubem Aldony z królewiczem Kazimierzem, swoim synem, który do historii przeszedł jako Kazimierz Wielki. W ten sposób Giedymin stał się przodkiem księżniczek Elżbiety i Kunegundy, a poprzez nie – książąt słupskich, między innymi Elżbiety pomorskiej, która została żoną Karola IV Luksemburskiego i przyszłą cesarzową. Giedymin jest również dziadem Jogaiły, czyli późniejszego Władysława II Jagiełły, zwycięzcy spod Grunwaldu i bezsprzecznie jednego z najwybitniejszych polskich władców, pradziadem króla Kazimierza IV Jagiellończyka, który pokonał zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej i odzyskał po 158 latach Pomorze Gdańskie oraz prapradzidem królewicza Kazimierza – późniejszego świętego oraz patrona Polski i Litwy.

Wielki Książę Giedymin, źródło: www.poznajwilno.pl.

            Burzliwa historia Polski i Litwy w kolejnych wiekach różnie układała się dla pięknego Wilna. Niezależnie od tego, czy miasto znajdowało się w granicach Polski, czy poza jego obszarem, zawsze serce polskie biło również w Wilnie, ukochanym miejscu wielkich rodaków. Stojąc na Placu Katedralnym i patrząc na majestatyczną postać Giedymina, każdy Polak może być dumny, że w żyłach polskich królów, książąt i księżniczek płynęła jego szlachetna krew.

Justyna Baran

Rycina: Mapa Wilna z 1576 roku, oryginał znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, źródło: www.poznajwilno.pl

BIBLIOGRAFIA

  1. Legenda o powstaniu Wilna/Legenda o żelaznym wilku, http://przewodnik-wilno.lt/wycieczka-po-wilnie/14-sample-data-articles/137-legenda-o-powstaniu-wilna.
  2. Litwa – mały kraj z wielką duszą, https://podrozezantena.pl/news/154176/litwa-maly-kraj-z-wielka-dusza.html.
  3. Mirek i Magda Osip-Pokrywka, Kresy. Śladami wielkich Polaków.T. II. Od Jagiełły do Miłosza. Kielce 2020.
  4. Ryszard Jan Czarnowski, Eugeniusz Wojdecki, Wilno. Dzieje i obraz miasta. Warszawa 2016.
  5. Waleczny ojciec Jagiełły i brat Aldony Anny, czyli Olgierd Giedyminowic, https://historia.org.pl/2017/10/28/waleczny-ojciec-jagielly-czyli-olgierd-giedyminowic/.
  6. Wielki książę litewski Giedymin, http://poznajwilno.pl/miasto/o-wilnie/kategoria-warto-wiedziec/wielki-ksiaze-litewski-giedymin/.
  7. Założenie Wilna, http://poznajwilno.pl/miasto/o-wilnie/kategoria-warto-wiedziec/zalozenie-wilna/.
  8. Zamek w Bezławkach – Krzyżacy, Świdrygiełło i św. Graal, https://dzieje.pl/historie/materialy/zamek-w-bezlawkach-krzyzacy-swidrygiello-i-sw-graal-wasze-historie.
https://dzieje.pl/historie/materialy/zamek-w-bezlawkach-krzyzacy-swidrygiello-i-sw-graal-wasze-historie.