Na Szlaku NIEBO-ZIEMIA: Wolbrom!

Wolbrom a historia polskiej poezji kobiecej

Wolbrom to miasto, którego historię pisali wielcy mężowie, królowie, arystokraci i politycy, jednak niewielu wie, że za najcenniejszą perłę jego historii można uważać powiązaną z tymi ziemiami Zofię z Szafrańców Oleśnicką, uznawaną przez długi czas za pierwszą polską poetkę.

Foto: Zalew Wolbromski: źródło: By Wojtek76 – Praca własna, CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=5748513

Lubiane przez królów

            Niezwykłe miasto z wdzięcznością czci pamięć swojego założyciela – mężnego króla Władysława Łokietka, którego upamiętniono w herbie Wolbromia, ponieważ powstanie osady stało się możliwe właśnie dzięki przywilejowi wydanemu w 1327 roku przez polskiego króla. O mieście, w którym już w zapisach z roku 1349 potwierdzano istnienie parafii, nie zapomniał również syn i następca Łokietka – król Kazimierz Wielki, który w 1356 roku wydaje przywilej powołujący wójta wolbromskiego na stanowisko ławnika sądu wyższego prawa niemieckiego na zamku wawelskim. Miastem interesowali się także wielcy królowie dynastii Jagiellonów – Władysław Jagiełło i Kazimierz Jagiellończyk. Pierwszy przyznał miastu w 1400 roku przywilej, na mocy którego miasto zwolnione było z cła i opłaty targowej w Ziemi Krakowskiej, jednocześnie nakazując kupcom podróżującym szlakami łączącymi Kraków z Wielkopolską przejazd właśnie przez Wolbrom. Syn króla Władysława z kolei przyczynił się do odrodzenia miasta po wielkim pożarze, potwierdzając dokumentem z 1485 roku postanowienie aktu lokującego miasto na prawie niemieckim, nadając Wolbromiowi nowe przywileje, między innymi trzydniowy jarmark na św. Katarzynę.

Siedziba wielkich rodów

            Tradycja przekazuje, że w Wolbromiu przez kilkaset lat rządziły dwie świetne rodziny szlacheckie: Jaworów i Szafrańców. Ród Szafrańców wydał wiele wybitnych osobistości, znany był z odwagi, hojnego wspierania Akademii Krakowskiej, dobrego wykształcenia i światłych poglądów. Z tego właśnie rodu pochodziła Zofia, córka Hieronima Szafrańca i Zofii ze Zborowskich. Jej ojciec był starostą wolbromskim w latach 1519-1556. Dzierżawę wolbromską wraz ze starostwem chęcińskim otrzymał z cesji ojca, Stanisława, który w 1512 roku przyjmował jadące do Krakowa poselstwo stanów pruskich właśnie w Wolbromiu, a wójtostwo Stanisława potwierdzał otrzymany przez niego w 1503 r. w Wilnie dokument, wydany przez króla Aleksandra.

Zofia z Szafrańców Oleśnicka, źródło: By Autor nieznany – Reprodukcja własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=71309617.

Dziedziczka tenuty wolbromskiej

            Hieronim Szafraniec z Pieskowej Skały, ojciec Zofii, był jednym z pierwszych zwolenników reformacji w Polsce. Ufundował zbór protestancki we Włoszczowej, podarował też łąki nad Nidą Mikołajowi Rejowi, którego był przyjacielem. Można przypuszczać, że wychowana na Wawelu Zofia nie tylko na dworze, ale i w domu ojca dojrzewać musiała w klimacie sprzyjającym rozwojowi intelektualnemu. Trzecia żona Hieronima, Anna, zapisane miała przez niego posag i wiano na starostwie i wójtostwie wolbromskim oraz należących do niego wsiach, na których otrzymała dożywocie po śmierci męża. Część tenuty wolbromskiej było jednak własnością Zofii z Szafrańców, córki drugiej żony Hieronima, później już Zofii Oleśnickiej z Szafrańców, ponieważ wiadomo, że 27 października 1564 roku to właśnie żona Mikołaja Oleśnickiego dokonała cesji starostwa wolbromskiego na rzecz sędziego grodzkiego krakowskiego  Marcjana Przyłęckiego. Czynności te podjęła jako dziedziczka części dóbr Szafrańców, również części królewskiej tenuty wolbromskiej.

Herb rodu Szafrańców: Starykoń, źródło: By Poznaniak, tarcza, labry, hełm Bastian – Praca własna, CC BY-SA 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4200600.

Pierwsza polska poetka?

            Zofia Oleśnicka z Szafrańców, córka zwolennika reformacji i przyjaciela Mikołaja Reja, słynie jako renesansowa intelektualistka oraz pierwsza polska poetka. Przypisuje się jej autorstwo religijnej pieśni protestanckiej „Z ochotnym sercem Ciebie wysławiam Panie”. Mimo że pieśń stanowi modlitwę wypowiadaną ustami kobiety i jest akrostychem zawierającym zwrot „Zofia Olesnicka z Pyeskowey Skali”, autorstwo utworu nie jest uważane za kwestię rozstrzygniętą. Czy wobec tego zmarła w 1567 roku kobieta, na cześć której nazwano „Oleśnicka” jeden z kraterów wulkanicznych na Wenus, jest pierwszą polską poetką? Dziś miano to przyznaje się raczej żyjącej wiek później Annie Stanisławskiej, jednak może przyszłość przyniesie nową wiedzę o fascynującej postaci polskiej intelektualistki i dziedziczki wolbromskich ziem?

Justyna Baran

Bibliografia:

  1. Herb Wolbromia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Herb_Wolbromia.
  2. Jacek Sypień, Poczet starostów wolbromskich z XVI i XVII wieku, „Ilcusiana”, nr 22/2020, s. 121-131.
  3. Stanisław Tomasz Kołodziej, Władysław Łokietek i próba jego oceny przez Jana Długosza, czyli cnoty i przywary władcy, który w herbie miasta Wolbrom widnieje, https://historia.org.pl/2009/09/26/wladyslaw-lokietek-i-proba-jego-oceny-przez-jana-dlugosza-czyli-cnoty-i-przywary-wladcy-ktory-w-herbie-miasta-wolbrom-widnieje/.
  4. Strona Miasta i Gminy Wolbrom, http://www.wolbrom.pl/Miasto-i-Gmina-Wolbrom/Historia-Miasta, http://www.wolbrom.pl/Miasto-i-Gmina-Wolbrom/Dawnych-wspomnien-czar/Wspomnienia-Jana-Paulewicza.
  5. Wolbrom. Szlaki turystyczne Małopolski, https://malopolska.szlaki.pttk.pl/1696-pttk-malopolska-wolbrom.
  6. Wolbrom, https://pl.wikipedia.org/wiki/Wolbrom.
  7. Zofia Oleśnicka, https://pl.wikipedia.org/wiki/Zofia_Ole%C5%9Bnicka.